Psychoterapia – odpowiedzi na częste pytania

Psychoterapia to specyficzna dyscyplina humanistyczna z pogranicza kilku nauk: głównie psychologii i medycyny, lecz także antropologii, pedagogiki i filozofii. Jej początki sięgają końca XIX wieku i związane są z osobą wiedeńskiego lekarza i psychoanalityka – Zygmunta Freuda. Jego myśl była rewolucyjna, doceniała złożoność ludzkiej psychiki i zostawiła trwały ślad w dziedzinach wykraczających poza psychoterapię. Od jego czasów psychoterapia rozwinęła się w wiele różnorodnych i niezależnych nurtów. Do najbardziej rozpowszechnionych nurtów psychoterapeutycznych należą różne odmiany psychoanalizy i terapie psychodynamiczne, terapie poznawczo-behawioralne, psychoterapie humanistyczno-doświadczeniowe (wśród nich terapia Gestalt) oraz terapia systemowa.

Psychoterapia jest pracą pacjenta / klienta nad sobą i swoimi problemami, która dokonuje się w profesjonalnej relacji terapeutycznej, opiera się na specyficznych dla danej szkoły założeniach filozoficznych i technikach pracy oraz zmierza do zmian w zakresie wzorców myślenia, odczuwania i zachowania osób zmotywowanych do pracy nad sobą. Celem terapii jest nie tylko pokonywanie źródeł zaburzeń i problemów emocjonalnych – jak utrzymywano dawniej - lecz także wspieranie i rozwój osobowości.

Strasburska Deklaracja o Psychoterapii z 1990 roku stwierdza, że jest to zawód wolny i niezależny, wymagający wieloletniego podyplomowego kształcenia. Oznacza to, że współczesna psychoterapia nie jest podkategorią medycyny czy psychologii, lecz względnie autonomiczną dziedziną.

W dziedzinie badań nad skutecznością psychoterapii, etap zwany „fazą usprawiedliwienia” czyli obrony jej skuteczności, psychoterapia dawno ma już za sobą. Wiadomo, że 80% osób, które skorzystają z psychoterapii osiągnie poprawę w porównaniu do osób, które nie będą w niej uczestniczyły (wskaźnik d Cohena = 0,8).

W wyniku wielu badań i metaanaliz prowadzonych w ciągu 30 lat, w 2012 roku Amerykańskie Towarzystwo Psychologiczne wydało Rezolucję o Uznaniu Skuteczności Psychoterapii (źródło). Stwierdzono, że główne czynniki przesądzające o skuteczności danej terapii to po pierwsze cechy samego pacjenta i jego sytuacji a po drugie jakość relacji terapeutycznej i osoba psychoterapeuty, w tym jego kwalifikacje i postawa. Do czynników związanych z pacjentem należą czas trwania pogorszonego stanu pacjenta i złożoność jego problematyki, a także aktualna sytuacja życiowa.

Okazało się również, że różne podejścia psychoterapeutyczne są w zbliżonym stopniu skuteczne a znaczenie zastosowanej metody terapii wynosi około 8%.

Stosowanie z psychoterapii ma również przełożenie na obniżenie kosztów korzystania z ogólnej opieki zdrowotnej. Koszty związane z całościową opieką zdrowotną osoby, która skorzystała z psychoterapii, obniżają się o 17%-20%. Poprawa stanu psychicznego wiąże się z poprawą kliniczną pacjenta, gdyż wzrasta jego motywacja, ogólna świadomość zdrowotna i umiejętność działania profilaktycznego, zaś a pacjent uczy się dbać o siebie w sposób bardziej aktywny.

Psycholog – absolwent studiów psychologicznych. Udziela doraźnego wsparcia, specjalistycznych porad i konsultacji. Wykonuje także diagnozę psychologiczną w oparciu o testy psychometryczne i obserwację. Działania psychologa nie są skierowane na przepracowanie problemu od podstaw, pomagają jednak w lepszym zorientowaniu się w sobie samym i zdobyciu wiedzy, jak dalej postępować w danej sytuacji problemowej. Psycholog kliniczny ukończył ponadto specjalizację z psychologii klinicznej oraz stosowne praktyki w placówkach ochrony zdrowia psychicznego. Potrafi diagnozować zaburzenia psychiczne. Psychologowie kliniczni pracują najczęściej w placówkach ochrony zdrowia psychicznego.

Psychiatra – lekarz posiadający specjalizację w psychiatrii dorosłych lub psychiatrii dzieci i młodzieży. Wykonuje diagnozę zaburzeń psychicznych i leczy je farmakologicznie, koncentrując się na neurobiologicznych przyczynach problemów. Psychiatra oraz psycholog mogą prowadzić psychoterapię wówczas, gdy posiadają odrębne kwalifikacje psychoterapeutyczne.

Psychoterapeuta – najczęściej absolwent psychologii lub medycyny (niekiedy innych kierunków humanistycznych). Jest osobą posiadającą kwalifikacje do prowadzenia psychoterapii zgodnie ze standardami uznanych polskich i międzynarodowych towarzystw psychoterapeutycznych. Posiada certyfikat psychoterapeuty lub jest zaawansowany w co najmniej 4-letnim szkoleniu prowadzącym do uzyskania certyfikatu wybranego towarzystwa psychoterapeutycznego. Kształcenie psychoterapeuty obejmuje wieloletnie szkolenie teoretyczne i praktyczne, własną psychoterapię, staże kliniczne oraz superwizję. W swojej pracy opiera się na metodach wynikających z podejścia psychoterapeutycznego, w którym się kształcił i w ramach którego poddaje swoją pracę superwizji. Superwizja jest formą konsultowania własnej pracy z doświadczonym psychoterapeutą posiadającym kwalifikacje superwizora. Jest też stałym obowiązkiem etycznym praktykującego terapeuty.

Specjalista psychoterapii uzależnień - osoba posiadająca kwalifikacje do prowadzenia terapii osób uzależnionych oraz używających substancji psychoaktywnych w sposób szkodliwy. Jest przygotowana do pracy zarówno z uzależnieniami od substancji psychoaktywnych, jak i z uzależnieniami behawioralnymi, takimi jak hazard. Zakres indywidualnych kompetencji może obejmować również inne zachowania nałogowe, np. kompulsywne zachowania seksualne, jednak często wymaga to dodatkowego szkolenia specjalistycznego. Uzyskanie certyfikatu wymaga ukończenia specjalistycznego szkolenia zawodowego, praktyki klinicznej oraz superwizji. Certyfikaty wydawane są obecnie przez Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom (KCPU).
Specjalista psychoterapii uzależnień posiada kompetencje do prowadzenia terapii uzależnień. Kwalifikacje psychoterapeutyczne w rozumieniu standardów uznanych towarzystw psychoterapeutycznych stanowią jednak odrębną ścieżkę kształcenia. W praktyce część specjalistów psychoterapii uzależnień posiada jednocześnie kwalifikacje psychoterapeutyczne, a część nie.

Psychoterapia, której celem jest wgląd w mechanizmy własnych problemów oraz zmiana osobowości (w odróżnieniu od terapii skoncentrowanych na rozwiązaniu problemu lub wsparcia psychologicznego) odbywa się co tydzień lub w niektórych podejściach terapeutycznych nawet częściej.

Taka częstotliwość umożliwia rozwój relacji terapeutycznej oraz procesu psychoterapeutycznego wraz z różnymi zjawiskami w nim zachodzącymi. Dzięki temu specyficzne i problematyczne dla danej osoby wzorce funkcjonowania mogą się pojawić a następnie zostać przepracowane w kontakcie terapeutycznym. Przy rzadszej pracy terapeutycznej niektóre istotne aspekty osobowości klienta w ogóle by się nie uwidoczniły. Przypominałoby to ciągłe zaczynanie terapii od początku.

Cotygodniowa częstotliwość spotkań terapeutycznych sprzyja również rozwinięciu zdrowego nawyku poświęcania własnym doświadczeniom wewnętrznym regularnej uwagi.

Podczas trwania psychoterapii, zwłaszcza długoterminowej, mogą pojawić się u pacjenta trudności takie, jak odczucie braku efektów, niestabilność samopoczucia czy frustracja. Część osób czuje zniechęcenie do dalszej pracy terapeutycznej. To normalne i przejściowe zjawisko, świadczące o reorganizacji w funkcjonowaniu osobowości. Z perspektywy terapii Gestalt impas pojawia się wtedy, kiedy klient rezygnuje powoli ze starych mechanizmów radzenia sobie, a nie ma jeszcze wystarczającego zaufania do nowych. Warto dzielić się takimi odczuciami z terapeutą, ponieważ jest to ważny i potencjalnie przełomowy moment psychoterapii.

Wiele osób korzystających z psychoterapii prowadzonej przez kompetentnego psychoterapeutę doświadcza wyraźnej poprawy jakości życia. Nie można jednak założyć, że terapia pomoże wszystkim. Psychoterapia to subtelna metoda, zależna od wielu czynników, rozłożona w czasie i jako taka nie może być panaceum dla wszelkich trudności. Istnieją różne sposoby pracy nad sobą i drogi prowadzące do poprawy samopoczucia. Psychoterapia jest jedną z nich, choć pewnie nie najłatwiejszą. Wiele zależy od motywacji pacjenta, jego zdolności do autorefleksji oraz gotowości uczenia się z własnych doświadczeń, również tych wyniesionych z sesji terapeutycznych.

Proces terapeutyczny może być również utrudniony przez tzw. „konkurencyjne motywy”, czyli nieuświadomione lub nieomówione z terapeutą powody, dla których część pacjenta nie chce zmiany lub obawia się jej konsekwencji. Czasem istnieją ważne racje przemawiające za tym, by w pewnych obszarach nadal pozostało tak, jak jest.

Psychoterapeuta nie posiada żadnej "magicznej siły", którą mógłby zmienić pacjenta. Pomaga jednak osobie, z którą pracuje, dostrzegać możliwości zmiany.

Niektórzy pacjenci chcieliby po prostu ulgi w cierpieniu i szybkiej pomocy w rozwiązaniu problemów. To normalne – mają prawo oczekiwać realnej pomocy. Oferowana przez nas psychoterapia należy jednak do tych nurtów, które zakładają, że relacja terapeutyczna jest fundamentem trwałej zmiany. Nie chodzi tu jedynie o wzajemny szacunek, zaufanie i gotowość do współpracy, choć są one niezbędne, by terapia mogła się rozwijać.

Historia większości ludzkich problemów ma charakter relacyjny, tzn. powstawały one w określonych relacjach, najczęściej z opiekunami. W tych relacjach często czegoś było za dużo, czegoś za mało, a czasem zaś wydawało się, że wszystko było niemal doskonałe. Wzorce ukształtowane we wczesnych doświadczeniach są następnie przenoszone do późniejszych związków i kontaktów z ludźmi. Niekiedy dobrze nam one służą, a niekiedy stają się źródłem problemów.

W relacji z terapeutą pacjent wcześniej czy później odtwarza najważniejsze tematy ze swojej historii, na przykład idealizując terapeutę, nadmiernie go krytykując, utrzymując wobec niego dystans, nadmiernie się do niego przywiązując lub reagując w jeszcze inny, charakterystyczny dla siebie sposób. Dzięki temu zjawiska te nie są jedynie wspominane czy analizowane – stają się bezpośrednio dostępne doświadczeniu. Możemy je wspólnie obserwować, badać ich wpływ na relacje oraz sprawdzać, jakie inne sposoby bycia z ludźmi okazują się bardziej przydatne.

Relacja terapeutyczna jest więc nie tylko wsparciem, ale i przestrzenią lepszego poznawania siebie w relacjach.

Psychoterapia prowadzona zgodnie ze sztuką pomaga poczuć się lepiej. Warto jednak wiedzieć, że udany proces terapeutyczny niekiedy wiąże się z pewnym ryzykiem. Nie chodzi tu o zagrożenie zdrowotne, lecz o szerokie skutki zmian w życiu osobistym.

Pogłębianie samoświadomości to proces, który zmienia człowieka i wpływa na jego otoczenie. Oto kilka przykładów:

1. Kryzys i reorganizacja relacji Z psychoterapii korzysta osoba, której związek od dawna znajduje się w kryzysie. Wzrost świadomości własnych potrzeb sprzyja szczerej konfrontacji. i reorganizacji w relacji. Może ona ujawnić, że oczekiwania partnerów są całkowicie sprzeczne. W rezultacie para staje przed wyborem: konstruktywnie przebudować relację albo uznać, że dalsze trwanie związku jest niemożliwe.

2. Konflikt interesów z otoczeniem Na psychoterapię przychodzi nastolatek wysłany przez szkołę lub rodziców. Zadaniem terapeuty nie jest jednak przystosowanie młodego człowieka do ról społecznych ani tłumienie zachowań, które niepokoją rodzinę. Poprawa samopoczucia w subiektywnych kategoriach klienta może więc iść pod prąd z oczekiwaniami otoczenia, które liczyło na szybką „naprawę” zachowania.

3. Rewizja kluczowych decyzji życiowych Terapia potrafi uruchomić proces głębokiej redefinicji własnej tożsamości, wartości i celów. W rezultacie pacjent może stanąć przed dylematami i pytaniami o autentyczność swoich dotychczasowych decyzji. Czasami prowadzi to do ponownego zdefiniowania ścieżki zawodowej, zmiany zakorzenionych ról społecznych czy większej odwagi do podjęcia kroków, które wcześniej były odkładane na boczny tor.

Dlatego ważną praktyką w terapii jest powstrzymanie się od podejmowania kluczowych decyzji życiowych pod wpływem silnych przeżyć towarzyszących sesjom.

Każda zmiana ma charakter ekologiczny i nawet ta najbardziej pożądana niesie za sobą naturalne konsekwencje. Dlatego często na początku psychoterapii pacjent słyszy pytanie: "Załóżmy, że osiągniesz oczekiwaną zmianę. Co jeszcze wtedy zmieni się w twoim życiu? Czy na miejscu starego pojawi jakiś nowy problem?"

Psychoterapia rozwija zdolność budowania zdrowego oparcia w sobie i tworzonych relacjach. Dążymy zatem do utrzymywania dobrostanu psychicznego bez środków farmakologicznych.

Istnieją jednak sytuacje, w których farmakoterapia jest uzasadniona, a czasem wręcz niezbędna. Dotyczy to między innymi ciężkiej depresji, zaburzeń psychotycznych, napadów paniki czy zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych (OCD). Cierpienie może być wówczas bardzo nasilone, a codzienne funkcjonowanie poważnie utrudnione.

Badania pokazują, że w przypadku dużej depresji, OCD oraz części zaburzeń lękowych połączenie psychoterapii i farmakoterapii często przynosi lepsze efekty niż stosowanie wyłącznie leków lub wyłącznie psychoterapii.

Co ciekawe, działanie leków przeciwdepresyjnych nie ogranicza się jedynie do poprawy nastroju. Współczesna wiedza wskazuje, że mogą one wpływać także na procesy neuroplastyczności, czyli zdolność mózgu do tworzenia nowych połączeń i uczenia się nowych sposobów funkcjonowania. Dzięki temu niektórym osobom łatwiej jest korzystać z psychoterapii i wprowadzać trwałe zmiany w swoim życiu.

Farmakoterapia nie usuwa jednak tych źródeł cierpienia, które związane są z historią życia człowieka, jego sposobem przeżywania siebie i innych ludzi czy wewnętrznymi konfliktami. Tym zajmuje się psychoterapia.

Warto również wspomnieć, że nie każdy ból czy smutek powinny być od razu usuwane. Tak może być w przypadku żałoby lub innej ważnej straty, której naturalną częścią jest doświadczenie bólu, pustki i smutku. Decyzja o skorzystaniu z farmakoterapii powinna zależeć między innymi od tego, jak bardzo cierpienie dezorganizuje codzienne funkcjonowanie.

Ogólnie rzecz ujmując, działanie farmakoterapii jest zazwyczaj szybsze, natomiast efekty psychoterapii bywają trwalsze. Również ryzyko nawrotu problemów psychicznych jest zwykle mniejsze, gdy leczenie obejmuje psychoterapię.

Psychoterapia nie ogranicza się do czasu spędzanego w gabinecie. To, jak żyjemy na co dzień, również wpływa na samopoczucie i zdrowie psychiczne. Dlatego warto dbać o zwyczaje w podstawowych obszarach funkcjonowania: odpowiednią ilość snu, aktywność fizyczną, sposób odżywiania, kontakt z przyrodą, higienę cyfrową, równowagę między pracą a odpoczynkiem oraz działania, które nadają życiu sens.

Szczególnie wartościową praktyką może być medytacja. Jej dobroczynny wpływ na zdrowie psychiczne został potwierdzony w wielu badaniach naukowych. Wbrew obiegowym opiniom celem medytacji nie jest pozbycie się myśli ani osiągnięcie trwałego spokoju umysłu. Chodzi raczej o rozwijanie zdolności zauważania własnych myśli, emocji i reakcji w chwili, gdy się pojawiają – z akceptacją, ciekawością i bez preferencji. W psychologii bywa ona nazywana metaświadomością. Dzięki temu zyskujemy większą wolność wyboru i stajemy się mniej reaktywni wobec codziennych wydarzeń.

Najlepiej przebadane są interwencje oparte na uważności (Mindfulness-Based Interventions, MBI). Wykazano ich skuteczność między innymi w zapobieganiu nawrotom depresji, leczeniu zaburzeń lękowych, przewlekłego bólu oraz wspomaganiu terapii uzależnień.

Medytacji warto uczyć się z wiarygodnych źródeł. Dobrym punktem wyjścia są książki i nagrania Jona Kabat-Zinna, twórcy programu redukcji stresu opartego na uważności (MBSR).

Wspólnym mianownikiem psychoterapii Gestalt i medytacji jest świadomość.

Najważniejsze nie jest jednak wykonywanie dodatkowych zadań, lecz próba przenoszenia do codziennego życia tego, co odkrywamy podczas terapii.

Poza fundamentalnymi zasadami, jak poufność, szacunek do osoby, jej wartości i światopoglądu, punktualność spotkań, każdy klient ma prawo:
- wyrażać swoje zdanie na temat przebiegu psychoterapii i sugerować potrzeby z nią związane;
- w razie niejasności pytać terapeutę o wszystko, co dotyczy procesu terapii i związanych z nią technik;
- otrzymać informacje na temat alternatywnych dla danego problemu metod terapii i form pomocy;
- zakończyć terapię w razie przekonania o jej nieskuteczności (zalecamy wówczas 2 sesje podsumowująco-domykające) i otrzymać skierowanie do innego specjalisty.

- Osobom, które nie chcą pomocy psychoterapeutycznej.
- Sprawcom przemocy. Sugerujemy skorzystanie ze specyficznych programów terapeutycznych poświęconych tej problematyce.
- Osobom uzależnionym od alkoholu, substancji psychoaktywnych oraz hazardu. Zalecamy w pierwszej kolejności skorzystanie z konsultacji u specjalisty terapii uzależnień i rozważenie intensywnego programu odwykowego. Po uzyskaniu stabilnej abstynencji możliwa będzie psychoterapia w oferowanej przez nas formie.
- Osobom, których celem jest uzyskanie innych niż terapeutyczne korzyści, np. otrzymanie zaświadczenia, wywiązanie się ze zobowiązania wobec innych podmiotów czy instytucji.